Monnikspeper (Vitex agnus-castus): herkomst, werking en gebruik bij de vrouwelijke cyclus

Even vooraf

Voor voedingssupplementen gelden strikte regels over wat er wel en niet gezegd mag worden. Wij zijn gebonden aan deze Europese wetgeving en formuleren daarom zorgvuldig. Medische claims zijn bijvoorbeeld niet toegestaan en gezondheidsclaims op botanische ingrediënten moeten voorzien zijn van een disclaimer. Ook vermelden wij niet altijd alle wetenschappelijke bronnen, omdat wij verantwoordelijk zijn voor de exacte bewoordingen waarnaar wordt verwezen.

Lees hier meer over hoe wij omgaan met gezondheidsclaims en regelgeving.

Monnikspeper (Vitex agnus-castus) is een plant met een lange geschiedenis in de Europese kruidentraditie. De aromatische bessen van deze struik worden al eeuwenlang gebruikt in verschillende kruidenbereidingen en worden vaak genoemd in relatie tot de vrouwelijke cyclus.

Tegenwoordig kijken we met een combinatie van traditionele kennis en moderne wetenschap naar dit kruid. Daarbij gaat de aandacht niet alleen uit naar historische toepassingen, maar ook naar de manier waarop bepaalde verbindingen uit de plant kunnen samenwerken met de hormonale regulatiesystemen van het lichaam.

In dit blog lees je meer over de oorsprong van monnikspeper, hoe de plant groeit, welke stoffen erin voorkomen, hoe monnikspeper samenwerkt met het hormonale regelcentrum van het lichaam en welke rol het kruid kan spelen binnen de vrouwelijke cyclus.

Inhoudsopgave

• Herkomst en botanische kenmerken
• Waar komt de naam monnikspeper vandaan?
• De vrouwelijke cyclus in vier fases
• De cyclus begint in de hersenen
• Hoe monnikspeper samenwerkt met het hormonale regelcentrum
• Monnikspeper en de overgang
• Gebruik en aandachtspunten
• Inhoudsstoffen en standaardisatie
• Waar wij op letten bij monnikspeperextracten

Herkomst en botanische kenmerken

Monnikspeper is een bladverliezende struik die van nature voorkomt in het Middellandse Zeegebied, delen van West-Azië en Noord-Afrika. De plant groeit vooral in warme, zonnige gebieden, vaak langs rivieroevers of op plekken waar de bodem goed water doorlaat.

Onder gunstige omstandigheden kan de struik drie tot zeven meter hoog worden. De bladeren zijn handvormig en grijsgroen van kleur. In de zomer verschijnen lange bloemtrossen die variëren van lila tot paars en soms wit. Deze bloemen trekken veel bestuivende insecten aan.

Na de bloei ontwikkelen zich kleine donkerbruine tot zwarte bessen. Deze bessen hebben een aromatische geur en een licht peperachtige smaak. Juist aan die smaak dankt de plant zijn Nederlandse naam: monnikspeper.

Waar komt de naam monnikspeper vandaan?

De botanische naam Vitex agnus-castus heeft een interessante geschiedenis. De woorden agnus en castus verwijzen beide naar begrippen die met kuisheid worden geassocieerd. Daarom kreeg de plant in de middeleeuwen de bijnaam ‘kuisheidsboom’.

In kloosters werden de bessen soms gebruikt als specerij. Door hun peperachtige smaak konden ze zelfs als vervanger voor peper worden gebruikt in gerechten. Het laat zien hoe lang deze plant al onderdeel is van de Europese kruidengeneeskunde.

De vrouwelijke cyclus in vier fases

Om te begrijpen waar monnikspeper in beeld komt, is het handig om eerst te kijken naar hoe de menstruatiecyclus werkt.

De vrouwelijke cyclus wordt aangestuurd door een samenspel van hormonen dat zich ongeveer elke maand herhaalt. Hormonen zoals oestrogeen, progesteron, FSH (follikelstimulerend hormoon) en LH (luteïniserend hormoon) stijgen en dalen gedurende de cyclus.

In de grafiek hieronder zie je hoe deze hormonen gedurende de cyclus veranderen.

Globaal bestaat de cyclus uit vier fases:

• Menstruatiefase. De cyclus begint met de menstruatie. Hormoonspiegels zijn relatief laag en het lichaam laat het opgebouwde baarmoederslijmvlies los. Tegelijkertijd geeft de hypofyse het hormoon FSH (follikelstimulerend hormoon) af, waardoor in de eierstokken nieuwe follikels beginnen te rijpen.
• Folliculaire fase. Onder invloed van FSH beginnen in de eierstokken meerdere follikels te rijpen. In deze fase stijgt ook het hormoon oestrogeen.
• Ovulatie. Rond het midden van de cyclus zorgt een piek van LH (luteïniserend hormoon) ervoor dat de rijpe eicel vrijkomt uit de eierstok: de eisprong.
• Luteale fase. Na de eisprong stijgt progesteron. Het lichaam bereidt zich voor op een mogelijke zwangerschap.

Juist in deze laatste fase – de periode na de eisprong en vóór de menstruatie – ervaren sommige vrouwen veranderingen in hun stemming of andere ongemakken (PMS). In de kruidengeneeskunde wordt monnikspeper al lange tijd genoemd in relatie tot deze fase van de cyclus.

Zo ondersteunt monnikspeper een normale menstruatie* en kan het ondersteunen bij ongemakken voorafgaand aan de menstruatie*. Daarnaast kan het kruid helpen bij wisselende stemmingen tijdens de menstruatiecyclus* en bij prikkelbaarheid voor de menstruatie*.

De cyclus begint in de hersenen

Veel mensen denken dat de menstruatiecyclus vooral in de eierstokken plaatsvindt. In werkelijkheid begint de aansturing van de cyclus in de hersenen.

De vrouwelijke cyclus wordt gereguleerd door een communicatiesysteem tussen hersenen en hormoonklieren. Dit systeem staat bekend als de hypothalamus-hypofyse-eierstok-as.

In eenvoudige stappen werkt dit zo:

• De hypothalamus in de hersenen geeft signalen af.
• De hypofyse reageert daarop door hormonen zoals FSH en LH te produceren.
• Deze hormonen sturen de eierstokken aan om oestrogeen en progesteron te produceren.

Op deze manier ontstaat het ritme van de menstruatiecyclus.

Hoe monnikspeper samenwerkt met het hormonale regelcentrum

Wat monnikspeper bijzonder maakt, is dat het geen hormonen bevat en ook geen hormonen toevoegt aan het lichaam. In plaats daarvan kijken onderzoekers naar de manier waarop verbindingen uit de plant kunnen samenwerken met het regelcentrum dat hormonen aanstuurt: de hypofyse in de hersenen.

Binnen dat systeem speelt ook het hormoon prolactine een rol. Dit hormoon staat vooral bekend vanwege zijn rol bij borstvoeding, maar maakt ook deel uit van het bredere hormonale netwerk. De productie van prolactine wordt gereguleerd door de neurotransmitter dopamine. Dopamine werkt als een soort rem op de afgifte van prolactine.

Onderzoek naar Vitex agnus-castus richt zich onder andere op deze zogenoemde dopamine–prolactine-as. In experimentele studies is onderzocht hoe verbindingen uit monnikspeper kunnen interageren met dopamine D2-receptoren in de hypofyse, wat mogelijk invloed kan hebben op de prolactinehuishouding.

Met andere woorden: monnikspeper lijkt niet direct op de hormonen zelf te werken, maar op het systeem dat deze hormonen aanstuurt.

Monnikspeper en de overgang*

De hormonale balans verandert gedurende het leven. Waar monnikspeper bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd vaak wordt genoemd in relatie tot de menstruatiecyclus, krijgt het kruid later opnieuw aandacht wanneer het lichaam richting de overgang beweegt.

In deze levensfase veranderen hormoonspiegels geleidelijk. Zo draagt monnikspeper bij aan het verminderen van overgangsverschijnselen*.

Gebruik en aandachtspunten

Monnikspeper wordt meestal gebruikt in de vorm van capsules, tabletten of vloeibare extracten. In veel traditionele toepassingen wordt het kruid 's ochtends ingenomen, omdat het samenwerkt met hormonale signalen die vanuit de hersenen worden aangestuurd. 

Omdat kruiden vaak subtiel samenwerken met het lichaam, duurt het meestal enkele menstruatiecycli voordat het effect merkbaar is. Geduld en consistent gebruik zijn daarom belangrijk. 

Zoals bij veel kruiden zijn er ook situaties waarin voorzichtigheid geboden is. Monnikspeper wordt over het algemeen niet gebruikt tijdens zwangerschap of borstvoeding. Ook bij gebruik van hormonale medicatie, zoals anticonceptie of hormoontherapie, is het verstandig om eerst met een arts of therapeut te overleggen. 

Gebruik je medicatie die invloed heeft op het dopaminesysteem in de hersenen, dan kan overleg met een zorgprofessional eveneens verstandig zijn.

Inhoudsstoffen en standaardisatie

De bessen van Vitex agnus-castus bevatten een complex mengsel van natuurlijke verbindingen, waaronder:

• iridoïde glycosiden (zoals agnuside en aucubine)
• diterpenen
• flavonoïden
• essentiële oliën

Bij kruidenextracten kan de samenstelling sterk variëren. Factoren zoals bodemkwaliteit, klimaat, oogsttijd en extractiemethode kunnen allemaal invloed hebben op de hoeveelheid plantstoffen. Daarom wordt bij moderne kruidenproducten vaak gewerkt met gestandaardiseerde extracten. Hierbij wordt het extract gecontroleerd op een bepaalde hoeveelheid markerstoffen.

Voor monnikspeper is agnuside zo'n markerstof. Door extracten te standaardiseren op deze verbinding kan de samenstelling van een product consistenter worden gehouden.